Ngā putanga katoa · Indigenous Edition
Your Community, Your AI — CC BY 4.0Te Hapori i tua atu o te AI — He aha ngā mea ka whiwhi tūturu tō hapori
Ehara te AI i te Hua
Ko ngā tuhinga e whā o mua i aro ki a Village AI — he aha ia, he aha te rerekētanga ki te AI a ngā Kamupene Nui, he aha te take o te whakahaere, me ngā mea e whakahaerehia ana i ēnei rā. I whakaritea taua aro, nā te mea ko te AI te wāhanga o te ao hangarau e tino hiahiatia ana he whakamārama mārama.
Engari he hē kia whakaaro koe he hua AI a Village. Ehara i te mea pērā. He tūāpapa hapori a Village Whānau — he kāinga matihiko tūmataiti mō tō hapori. He kotahi noa iho te AI i ngā kai. Ko te tūāpapa te kai katoa.
E pā ana tēnei tuhinga ki ngā mea katoa anō e whakaratohia ana e te papanga. (Mēnā he kupu kāore koe i te mōhio i roto i tēnei raupapa, kua whakamāramahia ki te reo māmā i te rārangi kupu.)
Te Raruraru e Whakatau Ana a Village
He nuinga ngā hapori i ēnei rā e tohaina ana ki ngā taputapu e ono pea kāore e kōrero tahi.
Ka tukuna ō pānui hapori ki tētahi whārangi Facebook kāore e hiahia ana te haurua o te whānau ki te hono atu. Kei roto i te īmēra o tētahi ngā meneti hui. Kei runga i ngā waea e toru rerekē ngā whakaahua nō te whakanuitanga. He pepa tāngia te maramataka kei te poari pānui, ā, kua tawhito te putanga kei te paetukutuku. Ka haere ngā tuhinga hira mā te īmēra, engari kāore rawa te rārangi īmēra e tino whakahou. Kāore he mōhio te mema hou o te whānau ki hea e rapu ai i ngā mea katoa.
Kāore he tangata i whiriwhiri i tēnei āhuatanga. I kohi haere i roto i ngā tau, kotahi te taputapu i ia wā, ia taputapu e whakaoti ana i tētahi raru, ā, e waihanga ana i tētahi atu. Ko te hua, he hapori kei te wehewehe tōna ao matihiko ki ngā papa rorohiko e rangatira ana ngā kamupene kāore ō rātou hiahia e hāngai ana ki āu — ā, kei ngā rohe kāore he here kia whakaute i te rangatiratanga raraunga o ngā iwi taketake ō rātou tūmau.
Mō ngā hapori taketake, he utu anō kei tēnei wehenga. Ko ia wāhanga o te mātauranga hapori e noho ana i runga i tētahi tūmau Facebook, tētahi Google Drive, tētahi rōpū WhatsApp rānei, he mātauranga kāore e whakahaerehia ana e tō hapori. Mēnā ka huri te papanga i āna tikanga ratonga, ka aukati i te uru, ka mutu rānei te whakahaere, kei te mōrearea taua mātauranga. Ehara tēnei i te āwangawanga ariā anake — kua puta kē tēnei āhuatanga i ngā wā maha.
Ka whakakapi a Village i taua wehenga ki tētahi wāhi kotahi, tūmataiti, kei reira ngā mahi katoa a tō hapori e noho tahi ana — ā, ka kōrero i tō reo mai i te wā ka takiuru koe.
He aha ngā mea kei roto i te pouaka
Anei ngā mea e whakarato ana a Village Whānau, i ngā kupu māmā.
Ngā Pūrongo me ngā Panui ā-Hapori
Ka tohatoha ngā mema whānau i ngā panui — ngā pūrongo mō ngā kaupapa, ngā whakaaroaro, ngā maharatanga, ngā whakahou mai i te oranga hapori. Ehara ēnei i ngā pou pāpāho pāpori i hangaia kia tere whānui. He koha ēnei ki te rēhita tiritahi o tō hapori. He panui mō te whakahou i te marae. He whakaaroaro nā tētahi kaumātua. He pūrongo mō te hōtaka rangatahi. He whakarāpopoto i ngā mahi ā-hapori o te marama.
Ka pāwhiri koe i te "Tiritiri Pānui", ka mōhio te pūnaha kei te tuhi koe i tētahi pānui hapori, ehara i te pou rangitaki. Ka āwhina te AI mā te tūtohu tapanga, te whakarapopototanga i ngā wāhanga roa, me te whakarite kia taea te rapu i ngā pānui. Engari, nō ngā mema whānau i tuhi, ā, nō te hapori i whiwhi i ngā ihirangi.
Kōrero Hapori me ngā Karere Tūmataiti
Ngā karere tūmataiti i waenga i ngā mema whānau me ngā kōrero ā-rōpū, kua whakamunatia katoa, ā, kei runga i ō ake hanganga. Ehara i te WhatsApp, nā te mea e whakaae ana āna tikanga ratonga kia whakamahia ō raraunga mō ngā kaupapa whakangungu. Ehara i te Facebook Messenger, i reira ka kohia ō karere hei raraunga pānui. He kōrero whakamunatia e noho ana i roto i ngā rohe o tō hapori.
Ko te tikanga ka taea te whakawhitiwhiti kōrero matatini ā-hapori i runga ipurangi, ā, kāore ngā ihirangi e kohia. Ka taea e te rūnanga te matapaki i ngā take nui, ā, kāore te kōrero e noho ki runga tūmau i Silicon Valley. Ka taea e ngā kaumātua te tuhituhi ki ngā mema whānau me te mōhio he tūmataiti ngā karere — he tūmataiti ā-hanganga, ehara i te tūmataiti noa iho i runga i te "ki tā mātou oati".
Waea Ataata
Ngā kōrero ā-kanohi me te kore Zoom, me te kore Teams, me te kore hanga pūkete ki ngā papaanga o waho. He whaihua tēnei mō ngā mema whānau kāore e taea te tae ki ngā hui ā-tinana, hei hono atu ki ngā mema o te hapori e noho tawhiti ana, hei kōrero tere rānei i waenga i ngā tāngata kāore i te wāhi kotahi.
Kāore he pūkete o waho e hiahiatia ana. Ka whakamahi ngā karanga ataata i te whakamunatanga mutunga-ki-mutunga; ka rere ngā tohu whakawhiti i roto i ngā hanganga whakahaere, engari ka whakamunatia ngā ihirangi o te karanga i waenga i ngā kaiuru.
Mō ngā hapori e wehea ana ō rātou whānau puta noa i Aotearoa, puta noa i te ao rānei — arā, koinei te āhuatanga mō te tokomaha o ngā hapori Māori me ngā hapori taketake — mā te waea ataata haumaru i roto i te tūāpapa hapori ka taea e ngā hui te whakauru i te katoa, ehara i te hunga anake e noho ā-tinana ana.
Whare Whakaata Hapori
He wāhi tiritahi mō ngā whakaahua o te oranga hapori — ngā hui, ngā whakanuitanga, ngā rā mahi, ngā kaupapa ahurea. Ka tāpiri whakaahua ngā mema whānau; ka whakarite ngā kaiwhakahaere. I te roa o te wā, ka huri te whare whakaata hei hītori ā-ataata mō tō hapori.
Ka āwhina te AI mā te whakarōpū me te tapanga i ngā whakaahua i te wā e tukuna ana — ka taea e tētahi mema whānau te kimi i ngā whakaahua o ngā whakanuitanga o Matariki ina kua tapanga, kua whakamārama rānei ngā ihirangi, kāore e whakawhirinaki ki tētahi tangata kotahi kia whakarite ā-ringa i ia whakaahua.
Ngā Rēhita Hapori
He wāhi mō ngā tuhinga e hiahia ana tō hapori kia tohaina — ngā meneti hui me ngā pūrongo, te ture whakahaere hapori, ngā tuhinga whakahaere, ngā tuku whakamahere, ngā pūrongo pūtea, me ngā rēhita hītori. Ehara i te mea kei roto i te īmēra o tētahi. Ehara i te mea kei runga i tētahi puku pakeke tiritahi kāore e taea e te haurua o te komiti te uru. I tētahi wāhi kotahi, ka kitea, ā, kua whakarōpūhia e ngā kāwai.
Mō ngā hapori e hanga ana, e whakahou rānei i ā rātou pūrongo ā-tari — ngā tuhinga whakahaere, ngā tuhinga whakawhiti kōrero e pā ana ki te Tiriti, ngā tuku whakahaere rauemi, ngā kawa ahurea — he tūāpapa whaihua te whai i tētahi putunga kotahi, haumaru, ā, ka taea te rapu. Nō te hapori ngā pūrongo, ehara i te mea nō tētahi pūkete īmēra ka huri ringa pea.
Rāngai me ngā Takahanga
He maramataka tiritahi mō ngā hui, ngā kaupapa, me ngā mahi ā-hapori. Ka kite ngā mema whānau i ngā mea e tupu ana. Ka taea e ngā kaupapa te whakauru taipitopito, ngā wāhi, me te āheinga ki te tohu i tō tae atu. Kāore e taea te kī, "Kāore au i mōhio ki tērā" — ko te maramataka te puna kotahi o te pono mō te oranga o te hapori.
Ngā Pōtitanga Pāpori
Ina hiahia tō hapori ki te whakatau i tētahi mea — hei tauira, te rā mō te hui e whai ake nei, mēnā me anga whakamua ki tētahi kaupapa, me pēhea te tohatoha rauemi — ka whakarato ngā pōti i tētahi huarahi whakaritea hei kohi whakaaro. Ehara i te whakaatu ringa e whai painga ana ki te hunga māia. Ehara i te aho īmēra e huri haere ana. He pātai mārama, he rārangi kōwhiringa mārama, he hua mārama.
Matapihi Whakaatu
He matapihi kua whakaritea ki tō hapori — e whakaatu ana i ngā pānui kua tohua, ngā rongo, me ngā kaupapa e whiriwhiria ana e koe kia tohaina ki waho atu i tō mema. He whaihua mō ngā hapori e hiahia ana kia kitea e ngā kaitautoko pea, e ngā manuhiri hou rānei, me te kore e whakaatu i ngā mahi o roto o te hapori. Ko ō kaiwhakahaere e whakatau ana he aha ka puta. Kāore he mea e tohaina mehemea kāore he kōwhiringa whai whakaaro.
Rārangi Whānau
He rārangi tūmataiti mō tō hapori — ka kitea anake e ētahi atu mema o te whānau, ā, ka whakahaerehia e ngā manakohanga tūmataiti a ia tangata. Ka taea e tētahi tangata hou te kimi ko wai ngā tāngata matua. Ka taea e tētahi mema kua roa te kimi taipitopito whakapā. Ko te rārangi nei te mōhiotanga a te hapori ki a ia anō.
Ngā Rōpū Mahi
Ngā wāhi mō ngā rōpū me ngā komiti rerekē i roto i tō hapori — te komiti marae, te rōpū rangatahi, ngā kaiwhakahaere hōtaka ahurea, te tīma kohi pūtea. Ka taea e ia rōpū te whai i āna ake whakawhitiwhiti kōrero, tuhinga, me ngā mema, ā, ka noho tonu hei wāhanga o te hapori whānui.
Āwhina Ngātahi Hapori
Ngā taputapu hei whakarite i te tautoko ā-mahi i roto i te hapori — ko wai e taea ana te tuku waka, ko wai e hiahia ana i te āwhina mō tētahi kaupapa, ko wai e wātea ana hei āwhina i tētahi hui. Ko te momo manaakitanga āta, whai hua hoki i tukuna e ngā hapori i ngā wā katoa, ā, ināianei he huarahi hei whakarite i tēnei manaakitanga kia kore ai e whakawhirinaki ki te mahara o tētahi tangata kotahi.
Kotahitanga
Te āheinga ki te hono i tō hapori ki tētahi atu hapori — he hapori tata, he whatunga ā-rohe, he whakahaere ā-motu — ā, ka puritia motuhake ngā raraunga o ia hapori. Me whakaae ngā hapori e rua ki te hononga. Ka taea e tētahi te wehe i ngā wā katoa. He whaihua tēnei mō ngā hapori e wāhanga ana o ngā whatunga whānui, kāore e hiahia ki te whakakotahi i ā rātou raraunga ki tētahi pūnaha kāore rātou e whakahaere.
Mō ngā hapū e whai wāhi ana ki tētahi hanganga iwi whānui, mō ngā hapori rānei e mahi ngātahi ana me ētahi atu whakahaere taketake, ka whakarato te hononga whakahaere i tētahi huarahi ki te hono me te kore e tuku i te mana motuhake. Ka pupuri ia hapori i te mana whakahaere katoa mō āna ake raraunga, āna ake tikanga whakahaere, me ōna ake rohe.
Me Pēhea e Whakakoi ai te AI i ēnei Katoa
Kāore he mea o ēnei āhuatanga e hiahiatia ana kia mahi te AI. Ka mahi te maramataka ahakoa kāore he AI. Ka mahi te Community Chat ahakoa kāore he AI. Ka mahi te whare whakaatu ahakoa kāore he AI. He tūāpapa hapori tino whai hua a Village Whānau, ahakoa kei reira te paparanga AI, ahakoa kāore.
Ko tā te AI e tāpiri ana he momo mātauranga honohono e whakakotahi ana i ngā wāhanga katoa kia nui ake ai te katoa i te tapeke o ōna wāhanga.
Ka pātai tētahi mema whānau, "He aha ngā mea kua tupu i te hapori i tēnei marama?" ā, ka whakakotahi te AI i ngā pānui, ngā kaupapa, me ngā mahi hou hei whakarāpopoto whai tikanga — he mea kāore e taea e tētahi āhuatanga kotahi te whakarato i tōna ake.
Ka uru mai tētahi mema hou o te whānau, ka pātai ki te taputapu āwhina, "Me pēhea taku kimi i ngā meneti hui?" ā, ka whiwhi ia i tētahi whakautu mārama, ohorere tonu — kāore he tangata e hiahiatia ana ki te tuhi pukapuka ārahi kaiwhakamahi.
Ka whiwhi urupare te kaiwhakahaere mai i tētahi mema o te whānau, ā, ka whakarōpūhia e te AI, ka tirohia mēnā he take kua mōhiotia, ā, ka whakatau aunoa rānei, ka tukuna rānei ki te tangata tika — nā reira ka whakawātea te kaiwhakahaere i ngā mahi whakarōpū whakahaere.
Ka tuhi te kaiwhakahaere hapori i te whakahou ā-wiki, ā, ka tūtohu te AI i ngā ihirangi mai i ngā pānui me ngā kaupapa o te marama — ehara i te mea ka waihanga te AI i te whakahou, engari ka kohikohi i ngā rauemi mata kia taea e te tangata te whakarite.
Kāore te AI e whakakapi i ēnei mahi katoa. Ka whakaiti i ngā ārai e pā ana ki a rātou. Mō tētahi hapori e tū ana te kaiwhakahaere hei tūao, ā, he iti tōna wā, ko tērā whakaitinga i te ārai he rerekētanga i waenga i tētahi tūāpapa e whakamahia ana me tētahi e kohi puehu ana.
I te mea kei te huri te AI puta noa i te ao mai i te whakautu ki te mahi — te panonitanga i whakamārama a Tuhinga 1 — he mea tika kia kī mārika tō Village e tū nei. Ahakoa i ngā wā e mahi a Village AI māna anō, ka mahi ia hei kaiāwhina e mahi ana i roto i ngā rohe o tō hapori, i raro i ngā ture i whakaritea e tō hapori, mō ngā take auau, ka taea hoki te whakahoki, ā, he kaitiaki e āhei ana ki te uru atu i mua i te wehenga atu o tētahi mea i ngā rohe. Ka whakanuia e ia te uara o te tūāpapa; kāore ia e tango mana whakahaere, ā, kāore hoki ia e tango mana i te hunga e pupuri ana i taua mana. He kai anake te AI. Ko te tūāpapa — me te hapori e whakahaere ana i a ia — ko te kai matua tonu.
Kotahi te Wāhi, Kotahi te Tohu Whakauru, ō Tūtohu
Ehara i tētahi āhuatanga kotahi te uara hōhonu o Village. Ko te whakaurunga.
Ngā pānui a tō hapori, ngā whakaahua, ngā rekoata, te maramataka, ngā kōrero, te rārangi ingoa, ngā pōtitanga, me ngā whakahōutanga — kei te wāhi kotahi katoa, ka taea te rapu katoa, ā, e whakahaerehia ana katoa e ngā ture i whakaritea e tō hapori. Ehara i te mea kua wehewehe ki Facebook, WhatsApp, Google Drive, Mailchimp, Zoom, me tētahi paetukutuku kāore he tangata e whakahōu ana.
He takiuru kotahi, he huinga whakahaere tūmataitinga kotahi, he kaiwhakahaere kotahi e kite ana i te katoa o te whakaahua, me tētahi āpiha AI kotahi e mōhio ana ki ngā ihirangi o tō hapori, ā, e kōrero ana i te reo o tō hapori. I raro i ēnei mea katoa: he hanganga rangatira motuhake mō tō hapori. Kāore he pānuitanga, kāore he kohikohi raraunga, kāore he rerenga arotake, kāore he tikanga ratonga e huri ana me te kore whakaaetanga a koe.
Mō tētahi hapori taketake, ehara tēnei i te whakatau hangarau noa iho. He whakatau rangatiratanga tēnei. Nā wai e whakahaere ana i te oranga matihiko o tō hapori? He rōpū kamupene nō Silicon Valley, kāore ō rātou hiahia e hāngai ana ki a koe, ā, kei ngā rohe kāore he here ki tō iwi ō rātou tūmau? Rānei ko tō hapori anō?
Ehara te rangatiratanga matihiko i te kōrero whakatairite. He toronga whaihua tēnei o taua mana motuhake i whawhai ai ngā iwi taketake puta noa i ngā rohe katoa. Ko te ao matihiko te rohe hou noa iho — ā, koinei te wāhi ka tautuhia e te hanganga ka whiriwhiria e koe i tēnei rā ko wai ka pupuri i te mana mō ngā whakatupuranga e heke mai ana.
E hiahia ana koe ki te whakamahi pai, kia haumaru hoki, i ngā taputapu AI pēnei i ēnei? Ko ā mātou akoranga kore utu — Working with Claude me Agents at Work — e whakaako ana i ngā pūkenga whaihua. Hei ako anō mō te papanga, tirohia te whārangi hapori kaiwhakatū; mō te hanganga AI katoa, tirohia Village AI — Whakahaere ā-Mahi.
He whaihua? Tiritiria tēnei tuhinga, kia whakaatuhia rānei he waehere QR hei karapa.